Η κατανόηση, η επανάληψη και η ψυχική μετακίνηση στην ψυχοθεραπεία

«Αφού τώρα βλέπω από πού προκύπτει αυτό που νιώθω, γιατί συνεχίζω να αισθάνομαι έτσι;»
«Αφού καταλαβαίνω γιατί κάνω αυτές τις επιλογές, γιατί τις επαναλαμβάνω;»

Είναι ερωτήματα που εμφανίζονται πολύ συχνά μέσα στη θεραπευτική διαδικασία και συνήθως συνοδεύονται από απογοήτευση, ανυπομονησία ή ακόμη και ενοχή. Σαν η κατανόηση να έπρεπε, με κάποιον τρόπο, να αρκεί. Σαν το να βρεθεί το «γιατί» να σημαίνει ότι κάτι θα μετακινηθεί αυτόματα — ότι το συναίσθημα θα υποχωρήσει, ότι η συμπεριφορά θα αλλάξει, ότι η δυσκολία θα πάψει να επανέρχεται.

Συχνά πιστεύουμε πως αν μπορέσουμε να εξηγήσουμε κάτι λογικά, τότε θα μπορέσουμε και να το αλλάξουμε. Ότι αν αναγνωρίσουμε την προέλευση μιας δυσκολίας, αυτή θα χάσει τη δύναμή της. Κι όμως, η ψυχική πραγματικότητα δεν λειτουργεί τόσο γραμμικά.

Οι τρόποι με τους οποίους σχετιζόμαστε, οι άμυνες που έχουμε οργανώσει, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα μας, δεν συγκροτούνται μόνο σε επίπεδο σκέψης. Δεν είναι πληροφορίες που, μόλις γίνουν συνειδητές, παύουν να δρουν. Έχουν διαμορφωθεί μέσα από εμπειρίες, σχέσεις, συναισθηματικές εγγραφές που συχνά προηγούνται της δυνατότητας να μπουν σε λόγια.

Γι’ αυτό και μπορεί κάποιος να καταλαβαίνει πολύ καθαρά γιατί φοβάται την εγκατάλειψη, γιατί δυσκολεύεται να βάλει όρια ή γιατί επιστρέφει σε ορισμένες σχέσεις — και ταυτόχρονα να συνεχίζει να βιώνει το ίδιο άγχος, την ίδια εσωτερική σύγκρουση, την ίδια δυσκολία να πράξει διαφορετικά.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι «δεν προχωρά» ή ότι «δεν προσπαθεί αρκετά». Σημαίνει, πολλές φορές, ότι αυτό που έχει κατανοηθεί σε επίπεδο σκέψης δεν έχει ακόμη επεξεργαστεί ψυχικά. Γιατί η κατανόηση είναι σημαντική, αλλά δεν λειτουργεί ως διακόπτης. Δεν ολοκληρώνει από μόνη της τη διαδικασία της αλλαγής.

Συχνά αποτελεί ένα πρώτο άνοιγμα — έναν τρόπο να αποκτήσει μορφή κάτι που μέχρι πρότινος ήταν ακατανόητο ή ασύνδετο. Από εκεί και πέρα, όμως, χρειάζεται χρόνος ώστε αυτό που κατανοείται να μπορέσει να βιωθεί διαφορετικά, να επανέλθει μέσα στη θεραπευτική σχέση, να ειπωθεί ξανά και ξανά, μέχρι σταδιακά να αποκτήσει μια άλλη θέση μέσα στον ψυχισμό.

Η επανάληψη δεν σημαίνει αποτυχία

Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία στην ψυχοθεραπεία είναι να αντέξει κανείς ότι η αλλαγή δεν εμφανίζεται πάντα άμεσα ή θεαματικά. Συχνά υπάρχει η προσδοκία πως, μόλις κάτι γίνει συνειδητό, θα ακολουθήσει και μια αντίστοιχη εσωτερική μετακίνηση. Πως «τώρα που το κατάλαβα», δεν θα έπρεπε να συνεχίζω να νιώθω έτσι, να επιστρέφω στις ίδιες σχέσεις, να επαναλαμβάνω τις ίδιες δυσκολίες.

Όταν αυτό δεν συμβαίνει, εμφανίζεται εύκολα η απογοήτευση. Η αίσθηση ότι «κάτι δεν λειτουργεί», ότι «δεν προχωράω αρκετά», ότι «γυρίζω πάλι πίσω». Κι όμως, η ψυχική διεργασία δεν κινείται με ευθεία γραμμή. Η επανάληψη δεν σημαίνει απαραίτητα στασιμότητα – πολλές φορές αποτελεί μέρος της ίδιας της επεξεργασίας.

Στη θεραπεία επιστρέφουμε συχνά στα ίδια σημεία — όχι επειδή τίποτα δεν αλλάζει, αλλά επειδή κάθε φορά κάτι μπορεί να ιδωθεί, να βιωθεί ή να ειπωθεί λίγο διαφορετικά. Ένα συναίσθημα που παλιότερα εμφανιζόταν μόνο ως ένταση μπορεί σταδιακά να αποκτήσει λέξεις. Μια συμπεριφορά που άλλοτε έμοιαζε αυτόματη μπορεί να αρχίσει να γίνεται αναγνωρίσιμη τη στιγμή που συμβαίνει. Και αυτό, παρότι μικρό ή ανεπαίσθητο, συνιστά ήδη μια μετατόπιση.

Συχνά, μάλιστα, αυτό που επαναλαμβάνεται δεν είναι μόνο η δυσκολία, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον ίδιο μας τον εαυτό. Η αυστηρότητα, η απαίτηση να «τα έχουμε καταφέρει ήδη», η δυσκολία να αντέξουμε ότι κάτι χρειάζεται χρόνο. Σαν να ζητάμε από τον εαυτό μας να αλλάξει χωρίς να περάσει από τη διαδικασία της επεξεργασίας.

Η αλλαγή, όμως, δεν συμβαίνει συνήθως ως μια ξαφνική ανατροπή. Συμβαίνει περισσότερο μέσα από μικρές, σχεδόν αθόρυβες μετακινήσεις: στον τρόπο που σχετιζόμαστε, στο πώς αντέχουμε ένα συναίσθημα, στο ότι μπορούμε να μείνουμε λίγο περισσότερο σε κάτι που παλιότερα θα αποφεύγαμε ή θα κλείναμε βιαστικά.

Και συνήθως αυτές οι μετατοπίσεις δεν γίνονται αμέσως αντιληπτές. Υπάρχουν περίοδοι που κάποιος αισθάνεται ότι βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς σημείο, ενώ στην πραγματικότητα έχει ήδη αρχίσει να στέκεται διαφορετικά απέναντι στον εαυτό του και στους άλλους.

Ίσως αυτό είναι και ένα από τα πιο απαιτητικά κομμάτια της θεραπευτικής διαδικασίας: να μπορέσει κανείς να παραμείνει μέσα της χωρίς την απαίτηση της άμεσης αλλαγής. Να αντέξει ότι η κατανόηση είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Και ότι πολλές φορές η ψυχική μετακίνηση συμβαίνει αργά, μέχρι που κάποια στιγμή συνειδητοποιούμε πως κάτι μέσα μας δεν βρίσκεται πια ακριβώς στο ίδιο σημείο.